“Fotoğraf çekindik mi, çekildik mi?”: Bir görüntünün tarihine bakmak
Geçmişe baktığımızda aslında yalnızca eski insanları değil, bugünkü bakışımızın nasıl oluştuğunu da görürüz; çünkü bir fotoğraf, bazen zamandan çok bizim zamanı algılama biçimimizi anlatır.
1839: Fotoğrafın Osmanlı dünyasına gelişi
Fotoğrafın icadı 1839’da Avrupa’da büyük bir dönüşüm yarattığında Osmanlı dünyası da bu yeni görme teknolojisinden kısa sürede haberdar oldu. Takvîm-i Vekāyi’nin 28 Ekim 1839 tarihli 186. sayısında Daguerre’in buluşu okuyuculara duyuruldu. Gazete, bu yeni tekniği “cilveli bir ayna” aracılığıyla nesnelerin hatlarını ortaya çıkaran “acayip bir sanat” olarak tanımlıyordu. DergiPark+1
Bu ifade yalnızca teknolojik bir yeniliğin şaşkınlığını yansıtmaz. İnsanlığın dünyayı görme ve kaydetme biçiminde meydana gelen epistemolojik değişimi de gösterir. Artık geçmişin yalnızca yazıyla, resimle veya sözlü anlatıyla değil, ışığın bıraktığı iz üzerinden de kaydedilebileceği düşünülüyordu.
İstanbul’un ilk fotoğraflarının 1840’ların başında çekilmesiyle şehir, daha önce görülmemiş bir görsel arşivin konusu hâline geldi. Peramüzesi+1
1850’ler: Fotoğrafın stüdyoya, topluma ve kimliğe dönüşmesi
Fotoğraf başlangıçta gezginlerin, yabancıların ve seçkinlerin dünyasına ait görünse de 1850’lerden itibaren İstanbul’da fotoğrafhaneler çoğalmaya başladı. Basile Kargopoulo’nun 1850’de Pera’da açtığı stüdyo, Osmanlı tebaasının kurduğu erken dönem yerleşik fotoğrafhanelerinden biri oldu. Ardından Pascal Sébah ve Abdullah Biraderler gibi isimler öne çıktı. Marmara Open Access+1
Bu dönemde fotoğraf yalnızca “olanı” kaydetmiyordu; insanlara kendilerini nasıl göstereceklerini de öğretiyordu. Stüdyo dekorları, kıyafetler, pozlar ve bedenin kameraya karşı konumu, modern kimliğin görsel dilinin parçalarıydı.
Burada “fotoğraf çekindik mi, çekildik mi?” sorusu önem kazanıyor. Çünkü fotoğrafçı deklanşöre bastığında yalnızca kişiyi kaydetmiyor; kişinin nasıl hatırlanacağını da belirliyordu.
Birincil kaynak olarak fotoğraf
Tarihçi ve fotoğraf araştırmacılarının üzerinde durduğu önemli noktalardan biri, fotoğrafın tarafsız bir gerçeklik olmadığıdır. Susan Sontag’ın Fotoğraf Üzerine adlı çalışmasındaki ünlü ifadesiyle: “Fotoğraf biriktirmek, dünyayı biriktirmektir.” 1000Kitap+1
Fakat dünyayı biriktirmek, onu olduğu gibi saklamak anlamına gelmez. Kadrajın dışında kalanlar da fotoğraf kadar önemlidir. Bir tarihçi için fotoğraf, hem belge hem de seçilmiş bir bakıştır.
II. Abdülhamid dönemi: Fotoğrafın devlet arşivine dönüşmesi
19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde fotoğraf artık yalnızca bireysel bir hatıra aracı değildi. II. Abdülhamid döneminde Yıldız Sarayı’nda oluşturulan koleksiyon, fotoğrafın devlet açısından taşıdığı stratejik değeri açıkça ortaya koydu.
Bugün İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde korunan Yıldız Fotoğraf Koleksiyonu, 911 albüm ve 36.585 fotoğraf karesinden oluşuyor. Koleksiyonda şehirler, kamu yapıları, okullar, hastaneler, askeri kurumlar ve farklı coğrafyalardan insanlara ilişkin görüntüler bulunuyor. Sultan II. Abdülhamid Merkezi
Bu noktada fotoğrafın ikili karakteri belirginleşir: Bir yandan tarihsel hafıza için benzersiz bir belge, diğer yandan iktidarın dünyayı sınıflandırma ve temsil etme aracıdır.
Araştırmacı Ahmet Ersoy’un değerlendirmesinde Abdülhamid’in fotoğraf aracılığıyla imparatorluğun farklı topluluklarını ve bölgelerini anlamaya çalışması aynı zamanda “ideolojik bir araç” niteliğindeydi. Anadolu Ajansı
Savaşlar, Cumhuriyet ve fotoğrafın sıradanlaşması
20. yüzyıla gelindiğinde fotoğrafın toplumsal işlevi daha da genişledi. Savaşlar, göçler, Cumhuriyet’in kuruluşu ve modernleşme süreci fotoğraf karelerine yansıdı. Fotoğrafhaneler yalnızca saray çevresinin veya kentli seçkinlerin mekânları olmaktan çıktı.
1930’lardan itibaren Halkevleri aracılığıyla fotoğrafçılık kurslarının yaygınlaşması, fotoğrafın toplumsallaşmasına katkıda bulundu. Nikâh, askerlik, okul, diploma ve aile törenleri fotoğrafın gündelik hayatın parçası hâline gelmesini sağladı. Genç Gazete
Burada önemli bir kırılma yaşandı: Eskiden fotoğraf çektirmek özel ve pahalı bir olayken, zamanla sıradan bir hayat pratiğine dönüştü.
Dijital çağ: “Çekildik”ten “çekindik”e
20. yüzyılın sonlarında dijital fotoğraf, ardından akıllı telefonlar fotoğrafın anlamını yeniden değiştirdi. Artık fotoğraf çekmek için stüdyoya gitmek, film satın almak veya baskı yaptırmak gerekmiyor. Her an kaydedilebilir, silinebilir ve yeniden üretilebilir hâle geldi.
Bu dönüşüm, eski bir soruyu günümüze taşıyor: Fotoğraf mı hayatımızı kaydediyor, yoksa hayatımızı fotoğraflanabilir hâle getirecek biçimde mi yaşıyoruz?
Sontag’ın fotoğrafın dünyayı bir görüntüler toplamı olarak algılamamıza ilişkin düşüncesi, sosyal medya çağında daha da çarpıcı görünür. Arkeo Gezi Bugün bir yemeği, seyahati, toplantıyı veya aile buluşmasını paylaşmadan önce onun nasıl görüneceğini düşünmemiz, geçmişteki stüdyo pozlarının çağdaş bir devamı sayılabilir.
Geçmiş bize bugün hakkında ne söylüyor?
“Fotoğraf çekindik mi, çekildik mi?” sorusunun tek bir cevabı yok. Osmanlı dönemindeki stüdyo fotoğrafından Yıldız Albümleri’ne, Cumhuriyet’in aile fotoğraflarından telefon ekranındaki milyonlarca görüntüye kadar değişmeyen şey, fotoğrafın yalnızca hafıza üretmediği, hafızayı biçimlendirdiğidir.
Geçmişe ait bir fotoğrafa baktığımızda yalnızca “orada ne olmuştu?” diye sormak yeterli değildir. “Bu görüntüyü kim çekti?”, “Neyi kadrajın dışında bıraktı?”, “Fotoğraftaki insanlar kendilerini nasıl göstermek istedi?” sorularını da sormalıyız.
Belki de kendi fotoğraflarımıza bakarken aynı soruları kendimize yöneltmeliyiz: Bir anı mı saklıyoruz, kendimize dair bir hikâye mi kuruyoruz? Ve yıllar sonra biri telefonumuzdaki fotoğraflara baktığında, bugünün gerçeğini mi görecek, yoksa bizim hatırlanmasını istediğimiz bugünü mü?
Bu içeriğin sonunda Fotoğraf çekindik mi çekildik mi konusunda daha bilinçli bir bakış kazandığınızı umuyoruz.